Тапшырма 1 - Activity 1 Тапшырма 2 - Activity 2
Окуу убактысы - Reading Time: 00:00
Китеп бетин кароо - Page Views: 0

БӨЛҮМ I: «Санарип дүйнө»

Балалык, технология жана акыл-эстүү тандоолор жөнүндө маек

Урматтуу балдар, бул китептеги саякатты баштоодон мурун, мен силерди жашоомдогу эки өзгөчө адам менен тааныштыргым келет. Алар — менин кыздарым Арууке жана Айбийке.

Алар жети жана сегиз жашта. Экөө тең оригами жасаганды жакшы көрүшөт. Кээде түстүү карандаштарын, кайчыларын жана кагаздарын пайдаланып, өздөрүнүн технологиялык дүйнөсүн курушат. Кагаздан түстүү баскычтары бар кооз смартфондорду, ноутбуктарды жана планшеттерди жасашат.

Кыздарымдын мындай нерселерин көргөн сайын, алардын курчап турган дүйнөсү санариптешкен мезгилди чагылдырып жатканын түшүнөм.

Арууке менен Айбийке кагаздан түзмөктөрдү жасап жатышат
Арууке менен Айбийке кагаздан ноутбук, планшет жана смартфон жасап жатышат. Бул сүрөт алардын уруксаты менен китепте колдонулду.

Балким, силер да аларга окшош ойнойсуңар. Балким, силер да жаңы тиркемелерди изилдөөнү, компьютер оюндарын ойноону, видеолорду көрүүнү же технология тууралуу суроолорду берүүнү жакшы көрөсүңөр. Ал эми ошол маалымат технологияларын кантип туура колдоном, андан жашоомо жана окуума кандай пайда алсам болот деп ойлондуңар беле?

Эгер ошондой болсо, анда бул китеп силер үчүн жазылды.

🌍 Мурун болуп көрбөгөндөй дүйнө

Кымбаттуу Арууке, Айбийке жана ушул китепти окуп жаткан балдар, азыр силер ата-энеңердин балалык кездеринен абдан айырмаланган санариптешкен заманда өсүп жатканыңарды эсиңерге салгым келет.

Бүгүнкү күндө санариптик технология жашообуздун дээрлик бардык тармагында бизди коштоп жүрөт, туурабы?

  • Ата-энелер смартфондор аркылуу кабарлашат.
  • Мугалимдер сабактарды компьютерлердин жардамы менен окутушат.
  • Адамдар автобуста жана дүкөндөрдө QR-код аркылуу төлөм жүргүзүшөт.
  • Ооруканалар бейтаптардын маалыматтарын санариптик түрдө сакташат.
  • Банктар акча каражаттарын компьютердик системалар аркылуу башкарышат.
  • Мектептер электрондук күндөлүктөрдү жана онлайн окуу платформаларын колдонушат.

Айтор, азыркы жашообузду санариптик технологияларсыз элестете албайбыз, туурабы?

📱 Өз үйүмдөн бир окуя

Биздин үй-бүлөдө технология күн сайын колдонулат.

Арууке менен Айбийке электрондук күндөлүктөр аркылуу үй тапшырмаларын текшеришет. Мугалимдери алар менен билим берүүчү ырларды, сабактардын видеолорун, окуу материалдарын жана ар кандай пайдалуу ресурстарды бөлүшүп турушат.

Мектеп үчүн санариптик каражаттар калем менен дептер сыяктуу эле кадимки нерсеге айланды.

Бирок ушул санариптик жашообузда эне катары мен дүйнөдөгү көптөгөн ата-энелерге тааныш болгон бир топ кыйынчылыктарга туш болдум. Чынын айтсам, менин эки чоң көйгөйүм бар.

1-кыйынчылык: Кыздарыма досторду табуу

Менин балалыгым таптакыр башкача болгон. Бош убактым болоору менен досторум менен ойноого дароо сыртка чуркап чыкчумун. Бирге ойночубуз, сааттап сүйлөшчүбүз, даракка чыкчубуз, топ ойночубуз, кагаздан же чийден куурчак жасачубуз. Айтор, караңгы киргенде гана оюнга тойбой, араң үйгө кайтып келчүбүз.

Ойлоп көрсөм, ошентип жүрүп бизде билинбестен көптөгөн пайдалуу адаттар жана жөндөмдөр калыптанчу экен:

  • ☀️ күн нурунда жана таза абада убакыт өткөрүү;
  • 🏃 денебизди ар дайым кыймылда кармоо;
  • 🤝 достошуу, мамиле куруу жана баарлашуу жөндөмдөрүн өнүктүрүү.

Бүгүнкү күндө кыздарым да ушундай балалыкка муктаж. Алар дагы сыртка чыгып, достору менен оюнга тойбой ойногонду абдан каалашат.

Биз негизинен Бишкекте жашайбыз. Тилекке каршы, биздин көчөбүздө аларга тең курактагы балдар дээрлик жок.

Арууке менен Айбийке дем алыш күндөрү, жайкы эс алуу маалында жана майрам күндөрү мектепке барышпайт. Мындай учурда алар менен ойной турган досторду табуу абдан кыйын.

Эне катары мен алардын сыртта көбүрөөк убакыт өткөрүшүн, таза аба менен дем алышын, көп кыймылдашын, күн нурунан витамин алышын жана бактылуу балалык эскерүүлөрдү жаратышын абдан каалайм. Кечке телефон тиктеп отурушпаса экен деп жолдошум экөөбүз аракет кылабыз.

А силер бош убактыңарды кандай өткөрөсүңөр? Досторуңар менен сыртта көп ойнойсуңарбы же телефон менен өткөрөсүңөрбү?

2-кыйынчылык: Жашоонун тең салмактуулугу

Экинчи көйгөйүм — убакыт.

Көптөгөн ата-энелер сыяктуу эле, мен жана жолдошум экөөбүз тең иштейбиз. Кыздарым менен күнү бою чогуу убакыт өткөрүү дайыма эле мүмкүн боло бербейт.

Жумушта же окуумда маанилүү милдеттерди аткарышым керек болгондо, Арууке менен Айбийкеге санариптик түзмөктөрдү колдонууга уруксат берүүгө туура келет.

Адатта мен аларды билим берүүчү тиркемелерди, тил үйрөтүүчү программаларды, чыгармачыл иштерди жана пайдалуу видеолорду колдонууга үндөйм.

Бирок көзөмөлдөбөй калсам, алар көбүнчө пайдалуу эч нерсе үйрөтпөгөн, туш келди жана маңызсыз видеолорду YouTube платформасынан көрүшөт. Бул мени абдан кыжаалат кылат. Мындай учурларда жетиштүү убакыт таба албаганым үчүн алардын алдында өзүмдү күнөөлүү сезем.

Жашоодогу бардык нерсени идеалдуу тең салмактоо мен үчүн кыйын. Башка ата-энелер сыяктуу эле, мен дагы кыздарымдын акыл-эстүү, билимдүү жана ден соолугу чың болушун каалайм. Маңызсыз видеолор алардын аң-сезимине жана дүйнө таанымына керексиз маалыматтарды киргизип жатканына абдан тынчсызданам.

Балким, силер: «Андай болсо, кыздарын өзү ойнотуп, окутуп, тынч эле жашай бербейби?» — деп ойлошуңар мүмкүн. Бирок жашоодо тамак-аш, кийим-кече жана башка муктаждыктарды камсыз кылуу милдети ар бир ата-энеде бар, туурабы? Акча таппай калсак, кимден тамак сурайбыз, ал эми тамак-аш табыш үчүн кээде балдарыбызга жетиштүү убакыт бере албай кыйналабыз....

Арууке, Айбийке жана бардык окурман балдар, бул китеп аркылуу силерге телефон же технология жаман, балдарыбызды бузуп жатат деген ойду айткым келбейт.

Тескерисинче, эгер улуу-кичүү дебей технологияны, анын ичинде телефонду туура максатта колдонсок, ал бизге эң мыкты жардамчы, акысыз мугалим, китепкана, багыт берүүчү жана жаңы мүмкүнчүлүктөрдүн эшигин ачкан курал боло алат деген ойду жеткиргим келет.

🤔 Келгиле, чогуу ойлонолу

Санариптик ааламга саякатты улантуудан мурун бир аз токтоп, айланага көз чаптыралычы.

Ушул учурда канча санариптик түзмөктү көрүп жатасыңар?

  • ☐ Смартфон
  • ☐ Планшет
  • ☐ Ноутбук же компьютер
  • ☐ Смарт телевизор
  • ☐ Акылдуу саат
  • ☐ QR төлөм системасы
  • ☐ Башка: ___________________

Эми жакшылап ойлонолучу:

  • «Санариптик технологиялар», «санариптик дүйнө» деген сөздөрдү кандай түшүнөсүңөр?
  • Санариптик технологиялардын кайсынысын эң көп колдоносуңар?
  • Кайсынысы силерге жаңы нерселерди үйрөнүүгө жардам берет?
  • Кээде кайсынысын азыраак колдонсом деп ойлойсуңар?
  • Биз технологияны башкарып жатабызбы же технология бизди башкарып жатабы?

Бул жерде туура же туура эмес жооп жок.

Максат — байкоо жүргүзүү.

Анткени байкоо жүргүзүү түшүнүүнүн биринчи кадамы болуп саналат деп эсептейм.

⏰ Эки баланын окуясы

Элестетип көрөлүчү.

Биринчи бала атайын тиркемеден жыйырма мүнөт бою жаңы англис сөздөрүн үйрөнөт.

Күн сайын ал ушул тиркемеде машыгат, сөздөрдү кайталайт жана жаңы нерселерди үйрөнөт.

Экинчи бала жыйырма мүнөт бою YouTube платформасынан туш келди видеолорду көрөт.

Видеолор кызыктуу жана кооз көрүнөт.

Бирок бир сааттан кийин ал эмнени көргөнүн эстей албайт.

Экөө тең технология колдонушту.

Экөө тең бирдей убакыт коротушту.

Бирок ошол жыйырма мүнөт экөөнө тең бирдей пайда бердиби?

Оюңарды жакындарыңар менен талкуулоону сунуштайм.

👩‍🏫 Эмне үчүн бул китепти жаздым?

Биринчиден, мен энемин.

Экинчиден, билим берүү тармагындагы адисмин.

Үчүнчүдөн, жасалма интеллект жана компьютер илимин магистратуралык деңгээлде окуп жаткан студентмин.

Жашоомдогу ушул үч багыт заманбап технологияларды кыздарыма кантип туура үйрөтсөм болот деген суроо жөнүндө көп ойлонууга түрткү берет.

Ошондой эле бул тармактагы адистер кандай иштерди жасап жатканын билүүгө кызыгам.

Ошондуктан бул китеп төмөнкү маанилүү суроонун айланасында жазылды:

«Балдар технологияны кантип коопсуз, акыл-эстүү жана жоопкерчиликтүү колдоно алышат?»

🚀 Кийинки темада окурмандарды эмне күтөт?

Балдар, ар бир смартфондун, веб-сайттын, оюндун, видеонун жана жасалма интеллект куралынын артында жашыруун тил жатат.

Ал болгону эки гана белгиден турган тил.

Кийинки бөлүмдүн аягында бул тил эмне экенин жана эмне үчүн ал бүтүндөй санариптик дүйнөнүн негизин түзөрүн билесиңер.

Анда санариптик саякатыбызды кийинки бөлүктө уланталы...

Кыргызча — 6

CHAPTER I: “Digital World”

A Conversation About Childhood, Technology, and Wise Choices

Dear children, before we begin our journey through this book, I would like to introduce you to two very special people in my life. They are my daughters, Aruuke and Aibiyke.

They are seven and eight years old. Both of them enjoy making origami. Sometimes, using coloured pencils, scissors, and paper, they build their own little world of technology. They create beautiful paper smartphones, laptops, and tablets with colourful buttons.

Whenever I see the things my daughters create, I realise that their play reflects the increasingly digital world around them.

Aruuke and Aibiyke making devices from paper
Aruuke and Aibiyke are making a laptop, tablet, and smartphone from paper. This photograph is used in the book with their permission.

Perhaps you enjoy playing in a similar way. Maybe you like exploring new applications, playing computer games, watching videos, or asking questions about technology. But have you ever wondered how to use information technology correctly and how it can benefit your life and education?

If so, then this book was written for you.

🌍 A World Unlike Any Before

Dear Aruuke, Aibiyke, and all the children reading this book, I would like to remind you that you are growing up in a digital age that is very different from the childhoods of your parents.

Today, digital technology is present in almost every part of our lives, is it not?

  • Parents communicate through smartphones.
  • Teachers use computers to deliver their lessons.
  • People pay for buses and purchases in shops using QR codes.
  • Hospitals store patients’ information digitally.
  • Banks manage money through computer systems.
  • Schools use electronic diaries and online learning platforms.

In other words, it is difficult to imagine modern life without digital technology, is it not?

📱 A Story from My Own Home

Technology is used every day in our family.

Aruuke and Aibiyke check their homework through electronic school diaries. Their teachers share educational songs, lesson videos, learning materials, and many other useful resources with them.

Digital tools have become as ordinary in school life as pens and notebooks.

However, as a mother living in this digital age, I have faced several challenges that many parents around the world will understand. To be honest, I have two main concerns.

Challenge 1: Finding Friends for My Daughters

My own childhood was completely different. Whenever I had free time, I immediately ran outside to play with my friends. We played together, talked for hours, climbed trees, played ball games, and made dolls from paper or reeds. We would stay outside until it became dark and return home only reluctantly because we still wanted to keep playing.

When I think about it now, I realise that many useful habits and skills were developing naturally through those experiences:

  • ☀️ spending time in the sunshine and fresh air;
  • 🏃 keeping our bodies active;
  • 🤝 developing friendship, communication, and relationship-building skills.

Today, my daughters also need that kind of childhood. They too want to go outside and play happily with friends for as long as possible.

We mainly live in Bishkek. Unfortunately, there are very few children of their age living on our street.

Aruuke and Aibiyke do not attend school at weekends, during the summer holidays, or on public holidays. At such times, it can be very difficult to find friends for them to play with.

As a mother, I want them to spend more time outdoors, breathe fresh air, move their bodies, benefit from the sunshine, and create happy childhood memories. My husband and I try our best to prevent them from spending the whole day staring at a phone.

What about you? Do you often play outside with your friends, or has your phone become your closest companion?

Challenge 2: Finding Balance in Life

My second concern is time.

Like many parents, both my husband and I work. It is not always possible for us to spend the whole day together with our daughters.

When I need to complete important responsibilities for work or study, I sometimes have to allow Aruuke and Aibiyke to use digital devices.

I usually encourage them to use educational applications, language-learning programs, creative activities, and useful videos.

However, when I am not able to supervise them, they sometimes watch random and meaningless videos on YouTube that teach them nothing useful. This concerns me deeply. At such moments, I often feel guilty.

It is difficult for me to balance everything in life perfectly. Like other parents, I want my daughters to grow up thoughtful, educated, and healthy. I worry that meaningless videos may fill their minds and shape their understanding of the world with unnecessary or misleading information.

Some people may wonder, “Why does she not simply spend all her time playing with and teaching her children?” The truth is that, like many other parents, my husband and I are fully responsible for providing food, clothing, education, and all the other necessities of life. We do not own even a small business that could provide us with a stable income, so we must work hard while also trying to give our children the attention, guidance, and love they need.

For this reason, my concern is not about technology itself, but about how children use it and what kind of content they encounter. Aruuke, Aibiyke, and all the children reading this book, I do not want you to think that phones or technology are bad.

On the contrary, I want to show that when people of all ages use technology, including smartphones, for the right purposes, it can become an excellent assistant, a free teacher, a library, a guide, and a tool that opens the door to new opportunities.

🤔 Let Us Think Together

Before continuing our journey into the digital world, let us pause for a moment and look around us.

How many digital devices can you see right now?

  • ☐ Smartphone
  • ☐ Tablet
  • ☐ Laptop or computer
  • ☐ Smart television
  • ☐ Smartwatch
  • ☐ QR payment system
  • ☐ Other: ___________________

Now think carefully:

  • What do the words “digital technology” and “digital world” mean to you?
  • Which digital technologies do you use most often?
  • Which of them help you learn new things?
  • Which ones do you sometimes think you should use less?
  • Are we controlling technology, or is technology controlling us?

There are no completely right or wrong answers here.

The aim is to observe.

I believe that observation is the first step towards understanding.

⏰ The Story of Two Children

Let us imagine two children.

The first child spends twenty minutes learning new English words through a special application.

Every day, the child practises with the application, repeats the words, and learns something new.

The second child spends twenty minutes watching random videos on YouTube.

The videos look interesting and colourful.

However, one hour later, the child cannot remember what they watched.

Both children used technology.

Both children spent the same amount of time.

But did those twenty minutes provide the same benefit to both of them?

You can share your thoughts through this link.

👩‍🏫 Why Did I Write This Book?

First, I am a mother.

Second, I am a professional working in the field of education.

Third, I am a postgraduate student studying artificial intelligence and computer science.

These three parts of my life often make me think deeply about how I can teach modern technology to my daughters in the right way.

I am also interested in learning about the work being carried out by specialists in this field.

For this reason, this book is built around one important question:

“How can children use technology safely, wisely, and responsibly?”

🚀 What Awaits Readers in the Next Topic?

Children, behind every smartphone, website, game, video, and artificial intelligence tool, there is a hidden language.

It is a language made up of only two symbols.

By the end of the next section, you will discover what this language is and why it forms the foundation of the entire digital world.

Now, let us continue our digital journey in the next section...

English — 7
Аудио - Audio:
Чоңойтуу - Zoom:
Барак / Page:
Багыт - Turn: Previous Next