БӨЛҮМ I / CHAPTER I — Санарип дүйнө / Digital World

Санариптик дүйнөнүн сыры: «Санарип» деген эмне?

Кымбаттуу балдар, өткөн бөлүмдө биз санариптик дүйнө, андагы смартфондор, компьютерлер, электрондук күндөлүктөр жана күн сайын колдонгон ар кандай маалыматтык технологиялар тууралуу сүйлөшкөнбүз.

Баса, бул китептин кириш сөзүндө кызым Аруукенин компьютерлердин 0 менен 1 аркылуу иштей турганы тууралуу кызыгып сураган окуясын кыскача айтып өткөм. Эсиңердеби?

Ошондо ал мага мындай суроо берген:

— Апа, компьютер чын эле 0 менен 1ди гана түшүнөбү?

Мен ага:

— Ооба, кызым. Компьютердин эң негизги тили 0 менен 1ден турат.

Арууке таң калып дагы бир суроо узаткан:

— Анда компьютер менин атымды кантип билет? Менин атымда 0 менен 1 жок да!

Бул суроо мага абдан жаккан. Анткени дал ушул суроо санариптик дүйнөнүн эң негизги сырларынын бирин түшүнүүгө жардам берет.

🔢 «Санарип» деген эмне?

«Санарип» деген сөз сандар менен байланыштуу түшүнүк.

Биз күн сайын сандарды ар кандай максатта колдонобуз.

1, 2, 3, 4, 5...

Мисалы:

🎂 Жашыбызды айтабыз.
📞 Телефон номерлерин теребиз.
⏰ Убакытты карайбыз.
💰 Акча эсептейбиз.

Компьютерлер дагы бардык маалыматтарды сандар аркылуу кабыл алып, сактап жана иштетишет.

Ошондуктан «санарип» деген сөздүн эң жөнөкөй мааниси:

"Ар кандай маалыматтарды сандар аркылуу көрсөтүү, сактоо жана иштетүү процесси" дегенди билдирет.

Башкача айтканда, компьютер үчүн сүрөттөр дагы, үндөр дагы, видеолор дагы, тексттер дагы акырында сандарга, тактап айтканда бинардык сандарга айланат. Ал эми компьютердин эң төмөнкү деңгээлинде (бул түшүнүктү кийинчерээк айтып берем) бул сандар болгону эки гана белги аркылуу көрсөтүлөт:

0 жана 1

Ошондуктан бүгүнкү күндө санариптик технологиялар деген терминди көп колдонобуз.

Балдар, эгер байкаган болсоңор, бул китеп дагы «Санарип ааламга саякат» деп аталат.

Демек, бул китеп аркылуу биз санариптик дүйнөнүн эшигин ачып, сандардын кызыктуу ааламына саякат жасайбыз.

💻 Компьютер деген эмне?

Көпчүлүк балдар «компьютер» дегенде чоң экрандуу ноутбукту же стол үстүндөгү компьютерди элестетишет.

Бирок чындыгында компьютерлер ар кандай формада болот.

Биз аларды күн сайын колдонсок дагы, көп учурда алардын дагы "компьютер" экенин байкай бербейбиз.

Мисалы:

📱 Смартфон, Акылдуу саат, Акылдуу сыналгы — сыяктуу санарип технологиялар дагы компьютер болуп саналат.
💳 Банкомат — бул дагы компьютердик система.
🚗 Айрым заманбап унаалардын ичинде дагы бир нече компьютерлер иштейт.

Демек, компьютер — бул маалыматтарды кабыл алып, иштетип, сактап жана алардын негизинде жыйынтык чыгара алган электрондук түзмөк.

Ошондуктан азыркы учурда көпчүлүгүбүз чөнтөгүбүздө кичинекей компьютер көтөрүп жүрөбүз.

Ал — смартфон.

Эми болсо компьютер эмне үчүн болгону эки гана белгини — 0 жана 1ди колдоноорун чогуу карап көрөлү.

0 менен 1 аркылуу иштеген дүйнө — бинардык система

Компьютердин ичинде миллиондогон, кээде миллиарддаган өтө кичинекей электрондук бөлүктөр бар.

Бул бөлүктөр өтө жөнөкөй принцип менен иштешет. Алар болгону эки гана абалды айырмалай алышат:

0 = өчүк
1 = күйүк

Мисалы, кадимки электр лампасын элестеткиле.

⚫ Өчүк
💡 Күйүк

Лампа бир эле учурда күйүп дагы, өчүп дагы тура албайт. Ал эки абалдын биринде гана болот.

Компьютердин ичиндеги электрондук бөлүктөр дагы дал ушундай принцип менен иштешет.

Ошондуктан компьютердин эң негизги тили болгону эки гана белгиден турат:

0 жана 1

Бул тил бинардык система деп аталат.

Бинардык система — бул болгону эки гана санды: 0 жана 1ди колдонгон сан системасы.

Компьютер бардык маалыматтарды дал ушул бинардык система аркылуу сактап жана иштетет.

💾 0 менен 1 кантип чоң маалыматка айланат?

Балдар силерде мындай суроо жаралышы толук ыктымал деп ойлойм:

— Компьютер болгону 0 менен 1ди гана түшүнсө, анда сүрөттөрдү, ырларды, мультфильмдерди жана оюндарды кантип сактайт?

Мен бул суроого төмөнкүдөй жооп берет элем:

— Бир эле 0 же бир эле 1 чоң маалыматты сактоого жетишсиз.

Ошондуктан компьютерлер миңдеген, миллиондогон, ал тургай миллиарддаган 0 менен 1ди бириктирип иштетишет.

🔹 Бит деген эмне?

Компьютердеги эң кичинекей маалымат бөлүгү бит (bit) деп аталат.

Бир бит болгону эки маанинин бирин гана көрсөтө алат.

Демек, 1 бит = бир гана 0 же бир гана 1.

📦 Байт деген эмне?

Бирок бир эле бит өтө аз маалымат сактай алат.

Ошондуктан компьютерлер биттерди топ-топ кылып колдонушат.

8 бит биригип 1 байтты (Byte) түзөт.

8 бит = 1 байт.

Бир байт көбүнчө бир тамганы сактоого жетиштүү болот.

Бирок китептерди, сүрөттөрдү же видеолорду сактоо үчүн миңдеген же миллиондогон байттар керек болот.

📚 Маалыматтын өлчөмдөрү

— Анда телефондогу миңдеген сүрөттөр кайда батат? - деп суроо пайда болдубу силерде, келгиле туура жообун карайлы.

— Элестеткиле, силердин бөлмөңөрдө оюнчуктарды сактай турган текчелер бар дейли.

Кичинекей текче болсо, ага аз оюнчук батат.

Эгер чоң текче болсо, анда ага көбүрөөк оюнчук батат туурабы?

Ошол сыяктуу эле, компьютерде дагы маалыматтарды сактоо үчүн ушундай өлчөмдөр колдонулат.

Өлчөм	Эмнеге окшош? - Мен аларды салыштыруу мисалдары аркылуу түшүндүргүм келет:
1 бит (bit)	⚪ Бир кичинекей чекит деп ойлонууну сунуштайт элем.
1 байт (Byte)	🔤 Бир тамга деп элестеткиле.
1 кило-байт (KB)	📄 Бир барак текстти камтый алчу маалымат чен бирдиги деп түшүнсөк болот.
1 мега-байт (MB)	📖 Бир кичинекей сүрөттүү китеп
1 гига-байт (GB)	🎒 Миңдеген сүрөттөр же жүздөгөн ырлар
1 тера-байт (TB)	🏫 Чоң китепканадагы маалыматтар баткан маалымат көлөмү деп элестетүүңөрдү сунуштайм.

Албетте, бул мисалдар маалыматтын так көлөмүн көрсөтпөйт. Алар болгону маалыматтын көлөмү улам чоңоюп бара жаткан салыштырууну элестетүүгө жардам берет деп айтсам туура болот.

⚪ 1 бит → 🔤 1 байт → 📄 1 KB → 📖 1 MB → 🎒 1 GB → 🏫 1 TB

Демек, телефондогу 128 GB деген сыяктуу жазуу анын ичинде абдан көп сүрөттөрдү, ырларды, видеолорду жана оюндарды сактай аларын билдирет экен деп түшүнсөңөр болот. Демек, телефон же планшетттеги эс тутумун көрсөткөн сан канчалык чоң болсо, компьютер ошончолук көп маалыматты сактай алат дегенди билдирет.

📏 Маалыматтын өлчөмдөрү бири-бири менен кандай байланышта?

Компьютерлер маалыматты бинардык система аркылуу иштеткендиктен, маалыматтын көлөмү 1000 эмес, 1024 эселеп чоңоёт.

Ошондуктан ар бир кийинки өлчөм мурункусунан 1024 эсе чоң болот.

Өлчөм	Барабар
1 байт (Byte)	8 бит
1 килобайт (KB)	1 024 байт
1 мегабайт (MB)	1 024 KB
1 гигабайт (GB)	1 024 MB
1 терабайт (TB)	1 024 GB
1 петабайт (PB)	1 024 TB
1 эксабайт (EB)	1 024 PB
1 зеттабайт (ZB)	1 024 EB
1 йоттабайт (YB)	1 024 ZB

Бул өлчөмдөрдүн баарын жаттап алуунун кереги жок.

Азырынча төмөнкү эң негизги байланышты эстеп калсаңар жетиштүү болот:

8 бит = 1 байт

1 024 байт = 1 KB

1 024 KB = 1 MB

1 024 MB = 1 GB

1 024 GB = 1 TB

Эми болсо компьютер адамдардын аттарын кантип түшүнөрүн карап көрөлү.

👩‍👧 Компьютер Аруукенин атын кантип «көрөт»?

Арууке мага:

— Апа, анда компьютер менин атымды 0 менен 1 аркылуу кантип жазат?

Мен:

— Адегенде компьютер ар бир тамганы санга айландырат. Андан кийин ошол сандарды өзүнүн тилине — 0 менен 1ге айландырат.

Арууке кызыгып сурады:

— Кантип?

Мен:

— Кел, муну чогуу карап көрөлү.

Биз анын атын англис тамгалары менен жаздык:

ARUUKE

Компьютерде ар бир тамганын өзүнө тиешелүү сандык коду болот.

Англис тилиндеги тамгалар үчүн эң кеңири колдонулган коддоо таблицаларынын бири ASCII деп аталат.

ASCII — бул англис тилиндеги тамгаларды, сандарды жана айрым белгилерди компьютер түшүнө турган сандык коддор аркылуу көрсөтүүчү атайын стандарттык система болуп саналат.

Мисалы:

A = 65
R = 82
U = 85
U = 85
K = 75
E = 69

Демек, компьютер алгач Аруукенин атын төмөнкүдөй сандар катары көрөт:

65 82 85 85 75 69

Арууке таң калды:

— Демек, компьютер үчүн менин атым сандарга айланып калат турбайбы!

Мен жооп бердим:

— Ооба. Бирок компьютер бул сандарды дагы өзүнүн негизги тилине — бинардык кодго, башкача айтканда 0 менен 1ге айландырат.

✨ «A» тамгасы компьютердин тилинде

Келгиле, Аруукенин атынын биринчи тамгасын мисал катары карап көрөлү.

ASCII таблицасында:

A = 65

Биз буга чейин 8 бит = 1 байт экенин үйрөнгөнбүз.

Англис тилиндеги көпчүлүк учурда бир тамганы сактоо үчүн бир байт жетиштүү болот.

Ошондуктан компьютер A тамгасын бир байттын ичинде мындайча сактайт:

01000001

Арууке таң калып сурады:

— Бир эле «A» тамгасы ушунча узун сан болуп калабы?

Мен жооп бердим:

— Ооба, кызым. Компьютер үчүн бул кадимки көрүнүш. Ал бардык тамгаларды, сүрөттөрдү, үндөрдү, видеолорду жана башка маалыматтарды ушундай жол менен 0 менен 1 аркылуу иштетет.

Башкача айтканда, сен экрандан көргөн ар бир тамга компьютердин ичинде адегенде санга, андан кийин бинардык кодго айланат.

Арууке дагы сурады:

— Демек, сүрөттөр менен видеолор дагы ушундай болуп калабы?

Мен:

— Ооба. Айырмасы алардын көлөмү гана чоңураак болот. Бир тамга үчүн бир байт жетиштүү болушу мүмкүн, ал эми бир сүрөттү же видеону сактоо үчүн миңдеген, миллиондогон, кээде миллиарддаган байттар керек болот.

Эми болсо балдар 65 саны кантип 01000001 болуп калганын кадам сайын карап көрөлү.

🧮 65 санын бинардык кодго кантип айландырабыз?

Арууке мага дагы бир кызыктуу суроо берди:

— Апа, 65 саны кантип 01000001 болуп калды?

Мен:

— Санды бинардык кодго айландыруунун бир нече жолу бар. Бирок эң жөнөкөй жана эң көп колдонулган ыкмалардын бири — санды 2ге кайра-кайра бөлүү.

Арууке кайра сурады:

— Эмне үчүн дал 2ге бөлөбүз?

Мен:

— Анткени бинардык системада болгону эки гана сан колдонулат: 0 жана 1. Ошондуктан эсептөөлөрдүн баары 2 санынын негизинде жүргүзүлөт.

Келгиле, эми 65 санын кадам сайын бинардык кодго айландырып көрөлү.

65 ÷ 2 = 32, калдык 1
32 ÷ 2 = 16, калдык 0
16 ÷ 2 = 8, калдык 0
8 ÷ 2 = 4, калдык 0
4 ÷ 2 = 2, калдык 0
2 ÷ 2 = 1, калдык 0
1 ÷ 2 = 0, калдык 1

Эми эң маанилүү жерине көңүл бургула.

Калдыктарды төмөндөн жогору карай окуйбуз.

Ошондо төмөнкүдөй сан чыгат:

1000001

Бирок компьютерлер англис тилиндеги тамгаларды көбүнчө 8 бит, башкача айтканда 1 байт менен көрсөтүшөт.

Ошондуктан алдына дагы бир 0 кошобуз.

01000001

Демек:

A = 65 = 01000001

Арууке кубанып кетти:

— Эми түшүндүм! 65 саны кайра-кайра 2ге бөлүнөт экен. Анан калган калдыктарды тескерисинен окуганда бинардык код пайда болот турбайбы!

Мен:

— Туура, кызым! Бул — санариптик дүйнөнүн эң негизги сырларынын бири- дедим.

Мына ушундай жол менен компьютерлер тамгаларды гана эмес, башка бардык маалыматтарды дагы өздөрүнүн тилине айландырышат.

🌍 ASCII жана Unicode деген эмне?

Балдар, дүйнө жүзүндө англис тилинен башка дагы миңдеген тилдер бар.

Ошондуктан компьютерлер дагы ар кандай тилдердеги тамгаларды туура түшүнө билиши керек.

ASCII негизи англис тилиндеги тамгаларды, сандарды жана айрым белгилерди көрсөтүү үчүн колдонулат.

Биз буга чейин англис тилиндеги A тамгасы ASCII таблицасында 65 саны менен көрсөтүлөрүн көргөнбүз.

Бирок кыргыз, орус, кытай, араб, жапон жана башка көптөгөн тилдердеги тамгаларды көрсөтүү үчүн ASCII жетишсиз болуп калат.

Ошондуктан компьютер илимпоздору дүйнөдөгү бардык негизги тилдерди колдой турган жаңы система ойлоп чыгышкан.

Ал система Unicode деп аталат.

Unicode — бул дүйнөдөгү ар кандай тилдердин тамгаларын, белгилерин жана символдорун компьютерде бирдей көрсөтүүгө мүмкүндүк берген эл аралык коддоо системасы.

Мисалы, силер өз атыңарды кыргызча жазсаңар, компьютер аны Unicode аркылуу туура түшүнөт.

Кыргыз тилиндеги айрым тамгалар англис тилиндеги тамгаларга караганда көбүрөөк орун ээлеши мүмкүн. Ошондуктан биз мурда айткандай, бардык эле тамгалар дайыма бир байт менен сакталбайт.

Ал тургай кыргыз тилиндеги Ө, Ү, Ң сыяктуу өзгөчө тамгалар дагы Unicode системасынын жардамы менен туура көрсөтүлөт.

Жада калса күн сайын колдонгон 😊 ❤️ 🌍 🚀 сыяктуу быйтыкчалар дагы Unicode системасынын бир бөлүгү болуп саналат.

Ошондуктан бүгүн дүйнө жүзүндөгү дээрлик бардык компьютерлер, телефондор жана интернет сайттары Unicode системасын колдонушат.

🧩 Эмне үчүн мунун баарын билишибиз керек?

Балким, силер азыр мындай деп ойлоп жаткандырсыңар:

— Мага 0 менен 1ди билүүнүн эмне кереги бар?

Бул абдан жакшы суроо.

Анткени санариптик дүйнөнүн эң негизги идеясы дал ушул жерде жатат.

Компьютердеги бардык маалыматтар акырында сандар аркылуу көрсөтүлөт, ал эми эң төмөнкү деңгээлде алар 0 менен 1 аркылуу сакталат жана иштетилет.

Биз бул бөлүмдө компьютердин эң кичинекей маалымат бөлүгү эмне экенин, бит менен байт деген эмне экенин, ошондой эле маалымат эмне үчүн килобайттар, мегабайттар, гигабайттар жана терабайттар менен өлчөнөрүн дагы үйрөндүк.

Эми силер телефондордо же компьютерлерде жазылган 64 GB, 128 GB же 1 TB деген сөздөрдү көрсөңөр, алардын эмнени билдирерин жакшыраак түшүнө аласыңар.

Силер оюн ойногондо, видео көргөндө, сүрөт тартканда, музыка укканда же ChatGPT сыяктуу жасалма интеллект куралдарын колдонгондо дагы, компьютер бардык маалыматтарды 0 менен 1 аркылуу иштетип жатат.

Бул сырды түшүнгөн адамдар технологияны жөн гана колдонбостон, анын ичинде эмне болуп жатканын дагы түшүнө башташат.

📝 Иш-аракет: Өз атыңды компьютердин тилине котор

Эми кезек силерде! Өзүңөрдү кичинекей программист катары элестетип көргүлө.

Төмөнкү кадамдарды аткарып, өз атыңардын компьютер үчүн кандай көрүнөрүн билип көргүлө.

Атыңарды англис тамгалары менен жазгыла.

Мисалы:

ARUUKE
ASCII таблицасынан ар бир тамганын сандык кодун тапкыла.

Мисалы:
- A = 65
- R = 82
- U = 85
Ар бир санды бинардык кодго айландыргыла.

Эгер кыйналып калсаңар, жогоруда үйрөнгөндөй 2ге бөлүү ыкмасын колдонгула.

Мисалы:

A = 65 = 01000001
Эми бүтүндөй атыңардын компьютердеги көрүнүшүн жазгыла.

Мисалы:

ARUUKE = 01000001 01010010 01010101 01010101 01001011 01000101

🌐 Иш-аракет: Кыргызча атыңды Unicode аркылуу изилде

Эми ушул эле тапшырманы кыргызча жасап көрөлү.

Атыңарды кыргыз тилинде жазгыла.

Мисалы:

Арууке

Кыргыз тилиндеги тамгалар үчүн Unicode коддорун колдонгула.

Төмөнкү тапшырмаларды аткаргыла:

☐ Атыңарды кыргызча жазгыла.
☐ Ар бир тамганын Unicode кодун тапкыла.
☐ Ар бир кодду бинардык көрүнүшкө айландырууга аракет кылгыла.
☐ Кыргызча жана англисче жазылган атыңардын компьютерде кандай айырма менен көрсөтүлөрүн салыштыргыла.

💬 Ойлонуп көрөлү

Төмөнкү суроолорго жооп берип көргүлө.

«Санарип» деген сөздү өзүңөр кандай түшүндүңөр?
Эмне үчүн компьютерлер 0 менен 1ди гана колдонушат?
Бит менен байттын айырмасы эмнеде?
Эмне үчүн маалыматтарды KB, MB, GB жана TB менен өлчөйбүз?
Эмне үчүн смартфонду кичинекей компьютер деп айта алабыз?
ASCII эмне үчүн керек?
Unicode эмне үчүн керек?
Эмне үчүн 65 саны бинардык системада 01000001 болуп жазылат?
Өз атыңарды бинардык кодго айландыруу кызыктуу болдубу?

🎥 Дагы көбүрөөк билгиң келеби?

Бул бөлүмдө биз бинардык система тууралуу эң негизги түшүнүктөр менен гана тааныштык.

Максатыбыз — компьютерлер тамгаларды, сандарды жана башка маалыматтарды эмне үчүн жана кантип бинардык кодго айландырарын түшүнүү эле.

Ошондой эле маалымат эмне үчүн биттер, байттар, килобайттар, мегабайттар, гигабайттар жана терабайттар аркылуу өлчөнөрүн дагы үйрөндүк.

Албетте, бул тема мындан дагы абдан кеңири жана кызыктуу.

Эгер сага бул бөлүм жаккан болсо жана дагы көбүрөөк билгиң келсе, анда интернеттен бул теманы дагы изилдеп табууңарды сунуштайм.

🎨 Сүрөттөр компьютерде кантип сакталат?
🎵 Үндөр кантип санариптик форматка айланат?
🎬 Видеолор компьютерде кантип көрсөтүлөт?
🌈 Өң-түстөр бинардык код аркылуу кантип берилет?
💾 Файлдар компьютерде кантип сакталат?

Балким, дал ушул кызыгууң келечекте сени мыкты программист, инженер же жасалма интеллект боюнча адис кылып өстүрөр....

🚀 Кийинки бөлүмдө

Эми биз санариптик дүйнөнүн эң негизги сырларынын бири менен тааныштык.

Кийинки бөлүмдө компьютердин ичин карап чыгып, анын негизги бөлүктөрү эмне экенин жана алардын ар бири кандай кызмат аткарарын чогуу үйрөнөбүз.

Кыргызча — 8

The Secret of the Digital World: What Does "Digital" Mean?

Dear children, in the previous chapter we talked about the digital world, including smartphones, computers, electronic school diaries, and many other information technologies that we use every day.

By the way, in the introduction to this book, I briefly told you the story of how my daughter Aruuke became curious after learning that computers work using only 0 and 1. Do you remember?

She asked me this question:

— Mom, is it really true that computers understand only 0 and 1?

I replied:

— Yes, my dear. The most basic language of every computer is built from only two symbols: 0 and 1.

Aruuke looked surprised and asked another question:

— Then how does the computer know my name? There aren't any 0s or 1s in my name!

I loved her question because it helps us discover one of the greatest secrets of the digital world.

🔢 What Does "Digital" Mean?

The word digital is closely connected with numbers.

We use numbers every single day for many different purposes.

1, 2, 3, 4, 5...

For example:

🎂 We tell our age.
📞 We dial phone numbers.
⏰ We check the time.
💰 We count money.

Computers also receive, store, and process all kinds of information using numbers.

So, one of the simplest ways to understand the word digital is this:

"The process of representing, storing, and processing information using numbers."

In other words, pictures, sounds, videos, and even the words you are reading right now are eventually represented as numbers inside a computer. At the most basic level of a computer (we'll learn what that really means later), those numbers are represented using only two symbols:

0 and 1

That is why we often hear the phrase digital technologies.

If you have noticed, this book is also called "Journey into the Digital World."

Together, we are opening the door to this exciting world and beginning an amazing journey into the language of numbers.

💻 What Is a Computer?

When many children hear the word computer, they imagine a desktop computer or a laptop with a large screen.

But computers come in many different shapes and sizes.

In fact, we use computers every day without even realizing that they are computers.

For example:

📱 Smartphones, smart watches, and smart TVs are all computers.
💳 An ATM is also a computer system.
🚗 Many modern cars contain several computers that help them work safely and efficiently.

A computer is an electronic device that can receive, process, store information, and produce results based on that information.

That means most of us carry a small computer in our pocket every day.

It is called a smartphone.

Now let's discover why computers use only two symbols—0 and 1.

💡 A World That Runs on 0 and 1 — The Binary System

Inside every computer there are millions, and sometimes even billions, of tiny electronic components.

These components work in a very simple way. Each one can recognize only two possible states:

0 = OFF
1 = ON

Imagine an ordinary light bulb.

⚫ OFF
💡 ON

A light bulb cannot be ON and OFF at the same time. It can only be in one of these two states.

The tiny electronic components inside a computer work in exactly the same way.

That is why the computer's most basic language uses only two symbols:

0 and 1

This language is called the binary system.

The binary system is a number system that uses only two digits: 0 and 1.

Every piece of information inside a computer is stored and processed using this binary system.

💾 How Do 0 and 1 Become So Much Information?

At this point, you might be wondering:

— If computers understand only 0 and 1, then how can they store pictures, songs, cartoons, and games?

I replied:

— That's an excellent question! A single 0 or a single 1 is far too small to store a large amount of information.

That is why computers combine thousands, millions, and even billions of 0s and 1s to represent different kinds of information.

🔹 What Is a Bit?

The smallest unit of information in a computer is called a bit.

A single bit can have only one of two possible values:

1 bit = either a single 0 or a single 1.

📦 What Is a Byte?

One bit alone cannot store much information.

So computers group bits together.

Eight bits together make one byte.

8 bits = 1 byte.

In many cases, one byte is enough to store a single English character.

But storing books, pictures, songs, or videos requires thousands—or even millions—of bytes.

📚 Measuring Information

— You might be wondering, "If that's true, where do thousands of photos fit inside a phone?" Let's find out together.

— Imagine that you have shelves in your bedroom for storing your toys.

A small shelf can hold only a few toys.

A larger shelf can hold many more.

In the same way, computers use different storage units to measure how much information they can store.

Storage Unit	Think of it like...
1 bit (bit)	⚪ Imagine it as one tiny dot of information.
1 Byte	🔤 Imagine it as one letter.
1 Kilobyte (KB)	📄 About one page of text.
1 Megabyte (MB)	📖 A small picture book.
1 Gigabyte (GB)	🎒 Thousands of photos or hundreds of songs.
1 Terabyte (TB)	🏫 Imagine a huge library full of information.

Of course, these examples do not show the exact amount of information. They are simply comparisons to help you imagine how storage becomes larger and larger.

⚪ 1 bit → 🔤 1 Byte → 📄 1 KB → 📖 1 MB → 🎒 1 GB → 🏫 1 TB

📏 How Are These Storage Units Related?

Computers use the binary system, so storage grows in powers of 2. That is why each larger storage unit is equal to 1,024 of the previous one.

Storage Unit	Equivalent To
1 Byte (B)	8 Bits
1 Kilobyte (KB)	1,024 Bytes
1 Megabyte (MB)	1,024 KB (1,048,576 Bytes)
1 Gigabyte (GB)	1,024 MB
1 Terabyte (TB)	1,024 GB
1 Petabyte (PB)	1,024 TB
1 Exabyte (EB)	1,024 PB
1 Zettabyte (ZB)	1,024 EB
1 Yottabyte (YB)	1,024 ZB

You don't need to memorize all of these units right now.

Just remember one simple idea:

8 Bits = 1 Byte
1,024 Bytes = 1 KB
1,024 KB = 1 MB
1,024 MB = 1 GB
1,024 GB = 1 TB

So, when you see something like 128 GB on a phone, it means the device has enough storage to hold a huge number of photos, songs, videos, games, and many other types of files. In general, the larger the storage number, the more information the device can store.

This is how computers combine 0s and 1s to create tiny bits. Bits become bytes. Bytes gradually grow into kilobytes, megabytes, gigabytes, and terabytes, allowing computers to store larger and larger amounts of information.

Now let's discover how a computer understands people's names.

👩‍👧 How Does a Computer "See" Aruuke's Name?

Aruuke asked me:

— Mom, how does a computer write my name using only 0 and 1?

I replied:

— First, the computer changes each letter into a number. Then it changes those numbers into its own language—0 and 1.

Aruuke asked curiously:

— How?

I replied:

— Let's discover it together.

First, we wrote her name using English letters:

ARUUKE

Inside a computer, every letter has its own numerical code.

One of the most widely used coding systems for English letters is called ASCII.

ASCII is a standard coding system that represents English letters, numbers, and some symbols using numerical codes that computers can understand.

For example:

A = 65
R = 82
U = 85
U = 85
K = 75
E = 69

So before anything else, the computer sees Aruuke's name as these numbers:

65 82 85 85 75 69

Aruuke was surprised.

— So my name becomes a series of numbers inside the computer!

I replied:

— That's right. But the computer doesn't stop there. It also converts those numbers into its own language—binary code, which uses only 0 and 1.

✨ The Letter "A" in the Computer's Language

Let's take the first letter of Aruuke's name as an example.

In the ASCII table:

A = 65

Earlier, we learned that 8 bits = 1 byte.

For most English letters, one byte is enough to store a single character.

That is why the computer stores the letter A like this:

01000001

Aruuke asked in surprise:

— Can just one letter really become such a long number?

I replied:

— Yes, my dear. For a computer, this is completely normal. It stores letters, pictures, sounds, videos, and every other type of information using combinations of 0s and 1s.

In other words, every letter you see on the screen is first converted into a number and then into binary code.

Aruuke asked another question:

— So do pictures and videos work the same way?

I replied:

— Yes. The only difference is their size. One letter may need only one byte, but storing a picture or a video requires thousands, millions, or sometimes even billions of bytes.

Now, children, let's discover step by step how the number 65 becomes 01000001.

🧮 How Do We Convert the Number 65 into Binary?

Aruuke asked me another interesting question:

— Mom, how did the number 65 become 01000001?

I replied:

— There are several ways to convert a number into binary. One of the simplest and most common methods is to divide the number by 2 again and again.

Aruuke asked:

— Why do we divide it by 2?

I replied:

— Because the binary system uses only two digits: 0 and 1. That's why everything in binary is based on the number 2.

Now let's convert 65 into binary step by step.

65 ÷ 2 = 32, remainder 1
32 ÷ 2 = 16, remainder 0
16 ÷ 2 = 8, remainder 0
8 ÷ 2 = 4, remainder 0
4 ÷ 2 = 2, remainder 0
2 ÷ 2 = 1, remainder 0
1 ÷ 2 = 0, remainder 1

Now pay close attention to the most important step.

Read the remainders from bottom to top.

You will get:

1000001

However, computers usually represent English letters using 8 bits, or 1 byte.

So we add one extra 0 to the beginning.

01000001

Therefore:

A = 65 = 01000001

Aruuke became excited.

— Now I understand! We keep dividing the number by 2, and when we read the remainders from bottom to top, we get the binary code!

I replied:

— Exactly, my dear! This is one of the greatest secrets of the digital world.

This is how computers convert not only letters, but every kind of information into their own language.

🌍 What Are ASCII and Unicode?

Children, there are thousands of languages spoken all around the world, not just English.

That means computers must be able to understand letters from many different languages.

ASCII was originally created to represent English letters, numbers, and some special symbols.

Earlier, we learned that the English letter A is represented by the number 65 in the ASCII table.

However, ASCII is not enough to represent letters used in Kyrgyz, Russian, Chinese, Arabic, Japanese, and many other languages.

So computer scientists developed a new system that could support the world's major languages.

This system is called Unicode.

Unicode is an international coding system that allows computers to represent letters, symbols, and characters from many different languages in a consistent way.

For example, when you write your name in Kyrgyz, your computer uses Unicode to understand and display it correctly.

Some Kyrgyz letters may require more storage than English letters. That is why, as we learned earlier, not every character is always stored in just one byte.

Even special Kyrgyz letters such as Ө, Ү, and Ң are displayed correctly thanks to Unicode.

In fact, even the emojis we use every day, like 😊 ❤️ 🌍 🚀, are also part of the Unicode system.

Today, almost every computer, smartphone, and website in the world uses Unicode.

🧩 Why Do We Need to Learn All of This?

You might be wondering:

— Why do I need to learn about 0 and 1?

That's an excellent question.

Because this is where one of the biggest secrets of the digital world begins.

Every piece of information inside a computer is ultimately represented by numbers, and at the lowest level, those numbers are stored and processed using only 0 and 1.

In this chapter, we learned what the smallest unit of information is, what bits and bytes are, and why information is measured using kilobytes, megabytes, gigabytes, and terabytes.

Now, whenever you see 64 GB, 128 GB, or 1 TB on a phone or a computer, you'll have a much better idea of what those numbers mean.

Whenever you play a game, watch a video, draw a picture, listen to music, or even use artificial intelligence tools like ChatGPT, your computer is processing all that information using only 0 and 1.

People who understand this secret don't just use technology—they also begin to understand what is happening inside it.

📝 Activity: Translate Your Name into the Computer's Language

Now it's your turn! Imagine that you are a young programmer.

Follow these steps to discover what your own name looks like to a computer.

Write your name using English letters.

For example:

ARUUKE
Find the ASCII code for each letter.

For example:
- A = 65
- R = 82
- U = 85
Convert each number into binary code.

If you need help, use the divide-by-2 method you learned earlier.

For example:

A = 65 = 01000001
Now write your entire name in the computer's language.

For example:

ARUUKE = 01000001 01010010 01010101 01010101 01001011 01000101

🌐 Activity: Explore Your Kyrgyz Name Using Unicode

Now let's try the same activity in Kyrgyz.

Write your name in the Kyrgyz language.

For example:

Арууке

For Kyrgyz letters, computers use Unicode instead of ASCII.

Complete the following tasks:

☐ Write your name in Kyrgyz.
☐ Find the Unicode code for each letter.
☐ Try converting each code into binary.
☐ Compare how your name is represented in English and in Kyrgyz inside the computer.

💬 Time to Think!

Now let's see how much you've discovered in this chapter.

Try answering these questions by yourself or discuss them with your parents, teacher, or friends.

How would you explain the word digital in your own words?
Why do computers use only 0 and 1?
What is the difference between a bit and a byte?
Why is information measured using KB, MB, GB, and TB?
Why can we say that a smartphone is actually a small computer?
What is ASCII used for?
Why do computers need Unicode?
Why does the number 65 become 01000001 in binary?
Did you enjoy translating your own name into the computer's language?

🎥 Want to Learn More?

In this chapter, we explored the basic ideas behind the binary system.

Our goal was to understand why and how computers convert letters, numbers, and other types of information into binary code.

We also learned why information is measured using bits, bytes, kilobytes, megabytes, gigabytes, and terabytes.

Of course, this topic is much bigger and even more fascinating than what we covered here.

If you enjoyed this chapter and would like to learn more, try exploring questions like these on the internet or in other books:

🎨 How are pictures stored inside a computer?
🎵 How are sounds converted into digital information?
🎬 How do computers store and play videos?
🌈 How are colors represented using binary code?
💾 How are files stored inside a computer?

Who knows? One day, your curiosity might inspire you to become a programmer, an engineer, or even an artificial intelligence expert!

🚀 Coming Up Next...

Now we have discovered one of the greatest secrets of the digital world.

In the next chapter, we'll take a journey inside a computer to explore its main parts and learn what each of them does.

Are you ready?

Then let's begin our exciting journey inside a computer! 🚀

English — 9